Wstęp 3

Rozdział I. POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI 5
1.1. Koncepcja zdrowia, choroby i niepełnosprawności 5
1.2. Klasyfikacja funkcjonowania i niepełnosprawności. Standardy międzynarodowe 11
1.3. Charakterystyka społeczno-demograficzna zjawiska niepełnosprawności 21
1.4. Wpływ nauk społecznych i psychologiczno-pedagogicznych na edukację i pomoc specjalną 23
1.5. Strategia społeczna państw Unii Europejskiej w odniesieniu do niepełnosprawności człowieka 26

Rozdział II. FUNKCJONOWANIE OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W PRZESTRZENI ŻYCIOWEJ I SPOŁECZNEJ 29
2.1. Dojrzałość społeczno-emocjonalna 29
2.2. Podmiotowe relacje w systemie rodzinnym 33
2.3. Projektowanie własnego życia 35
2.4. Niepełnosprawny w systemie pomocy i społecznego wsparcia 39
2.5. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych 42

Rozdział III. METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH 49
3.1. Przedmiot i cel badań 49
3.2. Problemy, hipotezy badawcze 50
3.3. Metody, techniki, narzędzia badawcze 51
3.4. Charakterystyka środowiska badawczego 52

Rozdział IV. AKTYWIZACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŚWIETLE BADAŃ WŁASNYCH 55
4.1. Wyniki badań ankietowych 55
4.2. Opis dwóch skrajnych niepełnosprawności metodą indywidualnych przypadków 63
4.3. Podsumowanie i propozycje zmian w zakresie aktywizacji zawodowej niepełnosprawnych 65

Zakończenie 68
Bibliografia 70
Spis tabel 76
Spis rysunków 77
Aneks 78

Wstęp

Bezrobocie jest zjawiskiem występującym we wszystkich krajach o gospodarce rynkowej. Rezerwowa armia pracy mieszcząca się w pewnych, dopuszczalnych społecznie, granicach spełnia na rynku pracy rolę czynnika zmniejszającego nacisk zatrudnionych na płace i poprawę warunków pracy oraz podnoszącego dyscyplinę pracy. Nie ma jednak jasności — ani w nauce, ani w praktyce — gdzie przebiega owa dopuszczalna granica. Nie udało się także, jak dotychczas, znaleźć odpowiedzi na pytanie, co zrobić w sytuacji, gdy skala bezrobocia przekracza granice akceptowane społecznie oraz zagraża bezpieczeństwu socjalnemu znacznej części społeczeństwa i utrzymaniu pokoju społecznego.

Bezrobocie jest zjawiskiem zarówno ekonomicznym, jak i społecznym. Bezrobocie jako zjawisko społeczne było, od dawna, ważnym przedmiotem moich zainteresowań badawczych. Motywem napisania niniejszej pracy była chęć podzielenia się zdobytą przeze mnie wiedzą dotyczącą społecznych aspektów bezrobocia. Wydaje się, iż początek i koniec zmian na rynku pracy wyznaczyły dwie istotne granice – pierwszą była zmiana ustroju w Polsce, wprowadzenie gospodarki rynkowej i pojawienie się masowego bezrobocia rynkowego, natomiast drugą granicą stało się wejście naszego kraju do Unii Europejskiej. Były to lata transformacji, w których społeczeństwo polskie najpierw przeżyło szok wywołany gwałtownym ujawnieniem się zjawiska masowego bezrobocia rynkowego i jego dynamicznym wzrostem, natomiast później zaczęło uczyć się żyć w sytuacji nasilającego się zagrożenia przymusowym brakiem pracy. W analizowanym okresie stworzono także w Polsce ramy instytucjonalno-prawne dla realizacji zadań polityki społecznej państwa w dziedzinie przeciwdziałania bezrobociu.

Aktywność zawodowa osoby niepełnosprawnej jest jednym z warunków uzyskania przez osobę niepełnosprawną samodzielności i niezależności. Osoby niepełnosprawne nie mogą być z tej prawidłowości wyłączone, wręcz przeciwnie, wydaje się ona szczególnie dla nich ważna w kontekście normalizacji życia.

Celem pracy jest zaprezentowanie zagadnienia aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych.

Praca składa się z czterech rozdziałów.

W pierwszym rozdziale opisane jest pojęcie niepełnosprawności, a więc: koncepcja zdrowia, choroby i niepełnosprawności, klasyfikacja funkcjonowania i niepełnosprawności – standardy międzynarodowe, charakterystyka społeczno-demograficzna zjawiska niepełnosprawności, wpływ nauk społecznych i psychologiczno-pedagogicznych na edukację i pomoc specjalną oraz strategia społeczna państw Unii Europejskiej w odniesieniu do niepełnosprawności człowieka.

W drugim rozdziale przedstawione jest funkcjonowanie osób niepełnosprawnych w przestrzeni życiowej i społecznej, a więc: dojrzałość społeczno-emocjonalna, podmiotowe relacje w systemie rodzinnym, projektowanie własnego życia, niepełnosprawny w systemie pomocy i społecznego wsparcia oraz aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych.

W trzecim rozdziale zaprezentowana jest metodologia badań własnych, a więc: przedmiot i cel badań, problemy, hipotezy badawcze, metody, techniki, narzędzia badawcze oraz organizacja i przebieg badań.

W czwartym rozdziale zawarte są wyniki badań własnych w zakresie aktywizacji osób niepełnosprawnych, a więc: wyniki badań ankietowych, opisanie dwóch skrajnych niepełnosprawności metodą indywidualnych przypadków oraz podsumowanie i propozycje zmian w zakresie aktywizacji zawodowej niepełnosprawnych.

Praca oraz szeroko rozumiana aktywność społeczna ma podstawowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania psychicznego i społecznego osób pełnosprawnych, jak i niepełnosprawnych. Wszyscy posiadają pewne aspiracje, indywidualne potrzeby i zainteresowania. Zatrudnienie daje poczucie sprawstwa, bycia potrzebnym, jest źródłem pozytywnej samooceny, istotnym elementem na drodze do samorealizacji. Mimo to osoby niepełnosprawne wciąż często spotykają się z nierównością i dyskryminacją w dziedzinie zatrudnienia. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych jest więc istotnym zagadnieniem w polityce społecznej. W naszym kraju następuje wiele pozytywnych zmian w zakresie aktywizacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych. Po pierwsze, ich wyrazem jest dążenie do integracji i aktywizacji osób z niepełnosprawnością na wszystkich płaszczyznach rynku pracy. Następnie, podejmowane są działania, które mają na celu zmianę postaw pracodawców. W końcu, należy podkreślić ważną rolę organizacji pozarządowych oraz instytucji rynku pracy w zakresie zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Mimo wzrostu zainteresowania zagadnieniem aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych, wciąż istnieje wiele obszarów wymagających dalszych badań i lepszych rozwiązań.

Bibliografia

1. Aleksandrowicz J., Nie ma nieuleczalnie chorych, PZWL, Warszawa 1982.
2. Antonovsky A., Poczucie koherencji jako determinanta zdrowia, w: I. Heszen-Niejodek, H.Sęk (red.), Psychologia zdrowia, PWN, Warszawa 1997.
3. Baker J., Gaden G., Integracja a równość społeczna, w: G. Fairbairn, S. Fairbairn, Integracja dzieci o specjalnych potrzebach. Wybrane zagadnienia etyczne, WSiP, Warszawa 2000.
4. Balcerzak-Paradowska B., Głogosz D., Problemy rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym, w; Balcerzak-Pardaowska B. (red.), Sytuacja osób niepełnosprawnych w Polsce, IPiSS, Warszawa 2002.
5. Bańko M. i in., Słownik Języka Polskiego. Tom 3., PWN,.Warszawa2007.
6. Barents C., Mercer G., Niepełnosprawność, Wydawnictwo Sic, Warszawa 2008.
7. Bedirhan Ustunt T., Międzynarodowa Klasyfikacja Uszkodzeń, Aktywności i Uczestnictwa ICIDH-2.
8. Błeszyńska K., Niepełnosprawność, w: D. Lalak, Pilch T. (red.), Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Warszawa 1999.
9. Błeszyński J.J., Rodzina jako środowisko osób z autyzmem. Aspekt wychowawczo-teoretyczny, Stentor, Toruń 1999.
10. Brzezińska A., Bardziejowska M., Ziółkowska B., Zagrożenia rozwoju w okresie dorastania, Fundacja Humanior, Poznań 2003.
11. Buhler C., Bieg życia ludzkiego, PWN, Warszawa 1999.
12. Chłopkiewicz M., Osobowość dzieci i młodzieży – rozwój i patologia, WSiP, Warszawa 1987.
13. Chodkowska M., Dziecko niepełnosprawne w rodzinie. Socjalizacja i rehabilitacja, UMCS, Lublin 2004.
14. Cichocka, Realizacja zadań w zakresie rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych w świetle badań NIK, praca magisterska, IPSUW, Warszawa 2003.
15. Coleman J.C., Dojrzewanie, [w:] P.E. Bryant, A.M. Colman (red.), Psychologia rozwojowa, Zysk i S-ka, Poznań 1997.
16. Czapiński J., Makropsychologia czyli psychologia zmiany społecznej, w: M. Lewicka, J. Grzelak (red.), Jednostka i społeczeństwo, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002.
17. Czerwińska-Jasiewicz M., Cele i plany życiowe młodzieży w kontekście rozwoju orientacji przyszłościowej, [w:] L. Wojciechowska (red.), Spostrzeganie zjawisk świata społecznego przez dzieci, młodzież i młodych dorosłych, Wydawnictwo UW, Warszawa 2003.
18. Dega W., Koncepcja rehabilitacji, w: K. Malinowska, W. Dega (red.), Rehabilitacja medyczna, PZWL, Warszawa 1998.
19. Dębska U. i in., Jest taki ktoś wśród nas, „Jak być człowiekiem”, nr 46/2001.
20. Dębska U., „Wiedział, co zrobić ze swoim życiem”. Obecność chorych i niepełnosprawnych w kulturze, w: J. Baran, S. Olszewski, (red.), Świat pełen znaczeń – kultura i niepełnosprawność, Impuls, Kraków 2006.
21. Doroszewska J., Pedagogika specjalna, Ossolineum, Gdańsk 1981.
22. Doroszewska J., Pedagogika specjalna, PWN, Warszawa 1981.
23. Dykcik W., Pedagogika specjalna, Wydawnictwo naukowe UAM, Poznań 2001.
24. Dykcik W., Społeczno równych szans – podstawowe kierunki i zasady zaspokajania potrzeb osób niepełnosprawnych, ,,Nasze forum”, Nr 3-4, 2005.
25. Egan G., Kompetentne pomaganie, Zysk i S-ka, Poznań 2002.
26. Firkowska-Mankiewicz A., Potrzeby specjalne w klasie – materiały szkoleniowe dla nauczycieli, WSPS, Warszawa 1995.
27. Frąckiewicz L., Zatrudnienie osób niepełnosprawnych w okresie transformacji, Interart, Warszawa 1996; Niepełnosprawność a praca (w:) S. Borkowska (red.), Przyszłość pracy w XXI wieku, IPiSS, GUS, Warszawa 2004.
28. Frydrychowicz A., Jaworski J., Wojnarowska T., Matuszewski A., Inwentarz zainteresowania, Wydawnictwo RM, Warszawa 1994.
29. Golinowska S., Zabezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych, „Polityka Społeczna”, nr 4/2001.
30. Grodner M., O normalności w postępowaniu z osobami upośledzonymi umysłowo, ,,Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej, Nr 4.
31. Gurycka A, A. Tarnowski, Funkcja regulacyjna światopoglądu, [w:] A Gurycka, Typologie i funkcje obrazu świata w umyśle człowieka, Zysk i S-ka, Poznań 1998.
32. Gustavsson A., Zakrzewska-Manterys E., Upośledzenie w społecznym zwierciadle, PWN, Warszawa 1997.
33. Harwas-Napierała B., Trempała J. (red.), Psychologia rozwoju człowieka, PWN, Warszawa 2003.
34. Hulek A., Badanie naukowe nad osobami niepełnosprawnymi i ich znaczenie dla systemu oświatowego, Biuletyn informacyjny TWK, Nr 4, Warszawa 1980.
35. Hulek A., Stan obecny i kierunki przebudowy kształcenia specjalnego w szkole masowej, WAP, Kraków1989.
36. Hulek A., Świat ludziom niepełnosprawnym: Międzynarodowy rok -1981 i Dekada Narodów Zjednoczonych (1983 -1992) inwalidów i osób niepełnosprawnych, Warszawa 1992.
37. Hurlock E.B., Rozwój dziecka, Warszawa 1985.
38. Jackowska E., Wychowawcze funkcjonowanie rodziny dziecka przystosowanego społecznie, ,,Psychologia społeczna”, nr 4/1977.
39. Januszko L., Niepełnosprawność – aspekt epidemiologiczny, biologiczny i społeczny, w; Waszkowski H. (red.), Niepełnosprawni na progu wejścia Polski do Unii Europejskiej, PTWK, Warszawa-Rzeszów 2004.
40. John-Borys M., Koncepcja zdrowych i choroby u dorastających, Uniwersytet Śląski, Katowice 2002.
41. Jończyk J., Prawo pracy, PWN, Warszawa 1995.
42. Juczyński Z., Psychologia zdrowia, w: Szewczuk W. (red.), Encyklopedia psychologii, WSiP, Warszawa 1998.
43. Kawczyńska-Butrym Z., Niepełnosprawność – specyfika pomocy społecznej, WSiP, Warszawa 1996.
44. Kawula S., człowiek w relacjach socjopedagogicznych, Akapit, Toruń 2004.
45. Kołaczek B., Kowalski J., Rynek pracy osób niepełnosprawnych. Sytuacje klęsk żywiołowych, IPiSS, Warszawa 1999.
46. Kosakowski Cz., Węzłowe problemy pedagogiki specjalnej, UMK, Toruń 2003.
47. Kościelak R., Funkcjonowanie psychospołeczne osób niepełnosprawnych umysłowo, WSiP, Warszawa 1996.
48. Kowalik S., Psychospołeczne podstawy rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Psychologiczne podstawy rehabilitacji osób niepełnosprawnych, Interart, Warszawa 1996.
49. Krause A., Człowiek niepełnosprawny wobec przeobrażeń społecznych, Impuls, Kraków 2004.
50. Król M., Przybyłka A., Rynek pracy osób niepełnosprawnych, ,,Polityka Społeczna” nr 12/2000.
51. Kurzynowski A., Osoby niepełnosprawne w polityce, w: J. Auleytner, J. Mikulski, Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych. Droga do integracji, Warszawa 1996.
52. Kuźnik M., Projektowanie własnego życia jako forma działalności u progu dorosłości, [w:] A. Brzezińska, K. Appelt, J., Wojciechowska (red.), Szanse i zagrożenia rozwoju w okresie dorastania, Poznań 2002.
53. Lis-Turlejska M., Specyfika następstw skrajnego stresu – historia poglądów, M. Lewicka, J. Grzelak (red.), Jednostka i społeczeństwo, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002.
54. Łobocki M., Metody badań pedagogicznych, PWN, Warszawa
55. Maciarz A., Dziecko przewlekle chore. Opieka i wsparcie, Żak, Warszawa2006.
56. Majewski T., Międzynarodowa klasyfikacja uszkodzeń, niepełnosprawności i upośledzeń – problemy i nowe propozycje, ,,Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej”, Nr 1., 1998.
57. Maruszewski M., Reykowski J., Tomaszewski T. (red.), Psychologia jako nauka o człowieku, KiW, Warszawa 1967.
58. Mądrzycki M., Osobowość jako system tworzący i realizujący plany, Wydawnictwo UG, Gdańsk 1996.
59. Milanowska K., Kierunki polityki i działań na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem, w: H. Waszkowski (red.), niepełnosprawni na progu wejścia polski do Unii Europejskiej, PTWK, Warszawa-Rzeszów 2004.
60. Muszalski W, Prawo socjalne, PWN, Warszawa 1999.
61. Nowak A., Bezrobocie wśród niepełnosprawnych, UŚ, Katowice 2002.
62. Nowakowska M., Psychologiczne aspekty chorób przewlekłych, trwałego upośledzenia zdrowia oraz chorób nieuleczalnych i zagrażających życiu, w: M. Jarosz (red.), Psychologia lekarska, PWN, Warszawa 1983.
63. Obuchowska I., Adolescencja, [w:] B. Harwas-Napierała, J. Trempała (red.), Psychologia rozwoju człowieka, PWN, Warszawa 2003.
64. Okoń W., Zarys dydaktyki ogólnej, Instytut Pedagogiki PZWS, Warszawa 1968.
65. Ossowski R., Teoretyczne i praktyczne podstawy rehabilitacji, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Bydgoszcz 1999.
66. Paszkowicz A., O prawach osób niepełnosprawnych, Zeszyty naukowe Politechniki Poznańskiej, Humanistyka i Nauki Społeczne 2001; Nr 50.
67. Piecuch Cz., Sytuacja egzystencjalna człowieka w wieku dojrzałym, w: Gałdowa A. (red.), Psychologiczne i egzystencjalne problemy człowieka dorosłego, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2005.
68. Pilch T. i in., Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Tom 3, Wydawnictwo Akademickie ,,Żak”, Warszawa 2004.
69. Pilch T., Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1998.
70. Pilecka W., Przewlekła choroba somatyczna w życiu i rozwoju dziecka, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2002.
71. Przybylski S., Tendencje występujące w kształceniu dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością w krajach Europy Zachodnie, w: Pańczyk (red.), Tożsamość polskiej pedagogiki specjalnej progu XXI wieku, WSPS, Warszawa 1998.
72. Raport – Prawa osób z niepełnosprawnością intelektualną. Dostęp do edukacji i zatrudnienia., Warszawa 2005.
73. Rysz-Kowalczyk B. (red.), Leksykon Polityki Społecznej, IPS UW, Warszawa 2001.
74. Sadowski Z., Wach T., Leksykon pracy,  bezrobocia i zabezpieczenia społecznego, Wyd. Biblioteczka Pracownicza, Warszawa 2003.
75. Szczepankowski B., Niesłyszący twórcy kultury – wybitni malarze XIX i XX wieku, w: J. Baran, S. Olszewski, (red.), Świat pełen znaczeń – kultura i niepełnosprawność, Impuls, Kraków 2006.
76. Serajski J., Wybrane zagadnienia opieki nad dzieckiem przewlekle chorym i niepełnosprawnym ruchowo, w: Eckert U., Poznański K. (red.), pedagogika specjalna w Polsce: Wybrane zagadnienia z przeszłości i współczesności oraz tendencje rozwoju, WSPS, Warszawa 1992.
77. Sęk H., Wprowadzenie do psychologii klinicznej, PWN, Warszawa 2005.
78. Sękowska Z., Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej, WSPS, Warszawa 1998.
79. Sokołowska M., Zdrowie a społeczeństwo. Zarys wybranych problemów, PZWL, Warszawa 1972.
80. Speck O., Niepełnosprawni w społeczeństwie. Podstawy orto-pedagogiki, GWP, Gdańsk 2005.
81. Sutton C., Psychologia dla pracowników socjalnych, PWN, Warszawa 2004.
82. Syrek E., Zdrowie, w: Lalak D., Pilch T. (red.), Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Żak, Warszawa 1999.
83. Tillmann K.J., Teorie socjalizacji. Społeczeństwo, instytucja, upodmiotowienie, PWN, Warszawa1996.
84. Wapiennik E., Piotrowicz R., Niepełnosprawni – pełnosprawny obywatel Europy, Uniwersytet Gdański, Warszawa 2002.
85. Zaborowski Z., Współczesne problemy psychologii społecznej i psychologii osobowości, PWN, Warszawa 1994.
86. Zaczyński W., Praca badawcza nauczyciela, WSiP, Warszawa 1968.
87. Zaleski Z., Psychologia zachowań celowych, PWN, Warszawa 1991.
88. Zatrudnienie osób niepełnosprawnych w okresie transformacji, Interart, Warszawa 1996.
89. Żebrowska M., Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 1996.

***

1. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
2. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U.97.123.776 z późn. zm.).