Wstęp

Rozdział 1. Ludowcy i chadecy w układzie sił politycznych.
1.1. Ludowcy.
1.2. Chadecy.

Rozdział 2. Praktyka polityczna
2.1. Do przewrotu majowego.
2.2. Między „Majem” a „Brześciem”.
2.3. W latach trzydziestych.

Rozdział 3. Myśl polityczna.
3.1. Agrarystyczna wizja Polski

Zakończenie
Bibliografia

Wstęp

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku zapoczątkowało proces budowy nie tylko struktur odrodzonego państwa, lecz także nowego systemu politycznego. Ugrupowania działające wcześniej w odmiennych warunkach trzech państw zaborczych musiały odnaleźć się w rzeczywistości wspólnego państwa, określić swoje stanowisko wobec najważniejszych problemów ustrojowych, społecznych i gospodarczych oraz podjąć rywalizację o wpływ na kształt II Rzeczypospolitej. Zróżnicowanie społeczeństwa polskiego, odmienne tradycje polityczne poszczególnych dzielnic kraju oraz wielość sprzecznych interesów sprawiły, że scena polityczna odrodzonej Polski od początku charakteryzowała się znacznym rozdrobnieniem. Wśród ugrupowań, które odgrywały na niej istotną rolę, znajdowały się stronnictwa ruchu ludowego oraz chrześcijańskiej demokracji.

Ruch ludowy wyrósł przede wszystkim z dążeń emancypacyjnych ludności wiejskiej, która stanowiła najliczniejszą warstwę społeczną II Rzeczypospolitej. Jego rozwój rozpoczął się jeszcze w okresie zaborów, jednak dopiero powstanie niepodległego państwa stworzyło warunki do pełnego udziału partii chłopskich w życiu parlamentarnym i walce o władzę. Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”, Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” oraz mniejsze ugrupowania chłopskie różniły się pod względem programowym i politycznym, łączyło je jednak przekonanie o szczególnej roli chłopstwa w życiu państwa. Do podstawowych problemów podejmowanych przez ludowców należały reforma rolna, rozwój samorządu, demokratyzacja ustroju, poprawa sytuacji ekonomicznej wsi oraz zwiększenie udziału ludności chłopskiej w życiu publicznym.

Inne źródła ideowe posiadała chrześcijańska demokracja. Kształtowała się ona na gruncie katolickiej nauki społecznej, chrześcijańskiego ruchu robotniczego oraz stowarzyszeń społecznych rozwijających się jeszcze przed odzyskaniem niepodległości. Jej program odwoływał się do zasad solidaryzmu społecznego, własności prywatnej oraz współdziałania różnych grup społecznych, przy jednoczesnym podkreślaniu szczególnego miejsca religii i Kościoła katolickiego w życiu publicznym. W II Rzeczypospolitej głównym politycznym reprezentantem tego nurtu stało się Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji, którego jednym z najwybitniejszych działaczy był Wojciech Korfanty. Chadecja, mimo mniejszych wpływów społecznych niż największe ugrupowania ludowe, odgrywała zauważalną rolę w parlamencie, uczestniczyła w koalicjach rządowych i zajmowała istotne miejsce wśród ugrupowań centrowych i prawicowych.

Przedmiotem niniejszej pracy jest działalność ludowców i chadecji w warunkach politycznych II Rzeczypospolitej. Analizie poddano zarówno założenia programowe i ideowe obu nurtów, jak również ich praktyczną działalność parlamentarną i udział w tworzeniu kolejnych układów politycznych. Szczególne znaczenie ma ukazanie zmienności wzajemnych relacji pomiędzy poszczególnymi ugrupowaniami oraz ich miejsca wobec głównych sił politycznych ówczesnej Polski. Partie ludowe, zwłaszcza PSL „Piast”, zajmowały pozycję pozwalającą na zawieranie porozumień zarówno z ugrupowaniami lewicy, jak i prawicy. Chrześcijańska demokracja była natomiast początkowo znacznie silniej związana z prawą stroną sceny politycznej. W praktyce podziały te nie miały jednak charakteru niezmiennego, o czym świadczyły zarówno powstanie rządów Chjeno-Piasta, jak i późniejsza współpraca części ludowców oraz chadecji w opozycji antysanacyjnej.

Celem pracy jest przedstawienie roli, jaką ruch ludowy i chrześcijańska demokracja odegrały w kształtowaniu życia politycznego Polski w okresie międzywojennym. Istotne jest przy tym nie tylko odtworzenie przebiegu wydarzeń politycznych, lecz również ukazanie wpływu przemian ustrojowych, gospodarczych i społecznych na stanowisko obu nurtów. Pozwala to odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu praktyczna działalność polityczna odpowiadała założeniom programowym poszczególnych stronnictw, a w jakim była wynikiem konieczności zawierania kompromisów, tworzenia koalicji oraz dostosowywania się do zmieniających się warunków politycznych. Ważnym zagadnieniem pozostaje również stosunek ludowców i chadecji do demokracji parlamentarnej, sanacji oraz stopniowego ograniczania znaczenia parlamentu po przewrocie majowym.

Ramy czasowe pracy obejmują przede wszystkim okres II Rzeczypospolitej. Dla właściwego przedstawienia genezy obu nurtów konieczne było jednak cofnięcie się do końca XIX i początku XX wieku, kiedy kształtowały się pierwsze organizacje polityczne ruchu ludowego oraz ugrupowania i stowarzyszenia, z których wyrosła późniejsza chrześcijańska demokracja. Rok 1918 stanowi zasadniczą cezurę, ponieważ odzyskanie niepodległości stworzyło zupełnie nowe warunki działalności politycznej. Kolejną istotną cezurą jest przewrót majowy 1926 roku, który zasadniczo zmienił mechanizmy funkcjonowania państwa oraz sytuację ugrupowań parlamentarnych. Ważne znaczenie mają również wydarzenia roku 1930 związane z zaostrzeniem walki obozu sanacyjnego z opozycją, powstaniem Centrolewu i procesem brzeskim. Analiza obejmuje także pierwszą połowę lat trzydziestych, kiedy konsekwencje kryzysu gospodarczego, wzrost niezadowolenia społecznego i dalsze ograniczanie demokracji parlamentarnej wpływały na radykalizację części ruchu ludowego i konsolidację opozycji.

Problematyka pracy została przedstawiona na tle ogólnych przemian politycznych, społecznych i gospodarczych II Rzeczypospolitej. Takie ujęcie jest konieczne, ponieważ działalności ludowców i chadecji nie można rozpatrywać w oderwaniu od sytuacji państwa. Spory dotyczące reformy rolnej pozostawały bezpośrednio związane ze strukturą społeczną kraju i sytuacją wsi. Zmiany w stanowisku poszczególnych ugrupowań wobec kolejnych rządów wynikały natomiast zarówno z układu sił parlamentarnych, jak i z kryzysów gospodarczych, konfliktów społecznych oraz przemian ustrojowych. Szczególne znaczenie miały wydarzenia związane z utworzeniem rządów Chjeno-Piasta, przewrotem majowym, działalnością Centrolewu oraz represjami wobec opozycji. Pozwalają one obserwować stopniową zmianę pozycji omawianych stronnictw – od uczestnictwa w systemie demokracji parlamentarnej i współtworzenia rządów do działalności opozycyjnej wobec obozu sanacyjnego.

Podstawę opracowania stanowi literatura dotycząca dziejów politycznych II Rzeczypospolitej, historii ruchu ludowego oraz chrześcijańskiej demokracji. Wykorzystano zarówno opracowania przedstawiające ogólny obraz życia politycznego Polski międzywojennej, jak i publikacje odnoszące się do poszczególnych stronnictw, ich działaczy, ideologii oraz działalności parlamentarnej. Szczególne znaczenie dla omawianej problematyki mają prace dotyczące PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwa Ludowego i Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji, a także opracowania poświęcone takim postaciom, jak Wincenty Witos, Maciej Rataj, Stanisław Thugutt czy Wojciech Korfanty. Pozwalają one spojrzeć na omawiane wydarzenia zarówno z perspektywy ogólnopolskiej, jak i poprzez działalność poszczególnych środowisk politycznych.

Praca została podzielona na trzy zasadnicze części. W rozdziale pierwszym przedstawiono miejsce ludowców i chadecji w układzie sił politycznych odrodzonej Polski. Omówiono genezę ruchu ludowego, rozwój jego najważniejszych ugrupowań, podstawowe założenia programowe oraz działalność jego najważniejszych przedstawicieli. Osobno przedstawiono kształtowanie się polskiej chrześcijańskiej demokracji, jej podstawy ideowe, zaplecze społeczne i działalność polityczną, ze szczególnym uwzględnieniem roli Wojciecha Korfantego. Rozdział ten stanowi podstawę do dalszej analizy, ponieważ pozwala wskazać zarówno podobieństwa, jak i różnice występujące pomiędzy omawianymi nurtami.

Rozdział drugi poświęcony został praktyce politycznej. Przyjęto w nim układ chronologiczny, umożliwiający przedstawienie zmian zachodzących w działalności stronnictw na tle kolejnych etapów dziejów II Rzeczypospolitej. Pierwsza część obejmuje okres do przewrotu majowego, w którym podstawowym mechanizmem życia politycznego pozostawała demokracja parlamentarna, a partie uczestniczyły w tworzeniu licznych, często nietrwałych koalicji. Druga część dotyczy okresu pomiędzy przewrotem majowym a wydarzeniami brzeskimi i ukazuje stopniowe umacnianie się sanacji oraz narastanie konfliktu pomiędzy obozem rządzącym a ugrupowaniami parlamentarnymi. W trzeciej części omówiono sytuację w latach trzydziestych, zwracając uwagę na kryzys gospodarczy, nasilanie represji politycznych, radykalizację ruchu chłopskiego oraz zjednoczenie najważniejszych partii ludowych w Stronnictwo Ludowe.

Rozdział trzeci dotyczy myśli politycznej i ideowych podstaw działalności omawianych środowisk. Punktem wyjścia jest w nim agraryzm, który odegrał szczególną rolę w kształtowaniu programu ruchu ludowego i koncepcji społeczno-gospodarczych odnoszących się do miejsca chłopstwa w państwie. Ujęcie problematyki ideowej w odrębnej części pracy pozwala spojrzeć na działalność polityczną nie tylko przez pryzmat bieżącej walki parlamentarnej i koalicyjnej, ale również poprzez wartości, doktryny i wizje ustrojowe, które kształtowały stanowisko poszczególnych ugrupowań.

Analiza działalności ludowców i chadecji pozwala lepiej zrozumieć mechanizmy funkcjonowania systemu politycznego II Rzeczypospolitej. Dzieje obu nurtów pokazują bowiem, jak silnie na politykę partii wpływały podziały społeczne, problemy gospodarcze, spory ideologiczne oraz zmiany ustrojowe. Jednocześnie ukazują znaczenie ugrupowań, które nie zawsze należały do dwóch najbardziej wyrazistych obozów politycznych epoki, lecz wielokrotnie odgrywały istotną rolę w tworzeniu większości parlamentarnych, koalicji rządowych i opozycji. Z tego względu ich działalność stanowi ważny element historii politycznej Polski międzywojennej.